الگوها

کننده (اسم فاعل)

آ پس از حرف اول ریشه و کسره پس از حرف دوم: عالِم، کاتِب، حاکِم.

• عَاشِقعاشق
• شَاعِرشاعر
• صَاحِبصاحب
• ثَانِيَةثانیه
• سَاحِلساحل
• خَارِجخارج
• كَامِلکامل
• لَازِملازم
• حَاضِرحاضر
• وَاضِحواضح

انجام‌شده (اسم مفعول)

مَ + ریشه + و: مکتوب، مشهور، معروف، مجبور.

• مَشْهُورمشهور
• مَشْغُولمشغول
• مَجْبُورمجبور
• مَسْؤُولمسئول
• مَخْصُوصمخصوصاً
• مَفْهُوممفهوم
• مَحْبُوبمحبوبیت

صفت

ی پیش از حرف آخر ریشه: کبیر، جمیل، عظیم، شدید.

• رَفِيقرفیق
• مَرِيضمریض
• عَظِيمعظیم
• قَوِيّقوی
• ضَعِيفضعیف
• سَرِيعسریع
• شَدِيدشدید
• عَمِيقعمیق
• صَحِيحصحیح
• فَقِيرفقیر

پیشه، صیغهٔ مبالغه

حرف وسط مشدّد و آ: نقّاش، خیّاط، صرّاف، عطّار.

• خَيَّاطخیاط

اسم مکان

مَ + ریشه: مکتب، مدرسه، مجلس، منزل، مسجد.

• مَنْزِلمنزل
• مَكَانمکان
• مَرْكَزمرکز
• مِنْطَقَةمنطقه
• مَدْرَسَةمدرسه
• مَسْجِدمسجد
• مَطْلَبمطلب
• مَدْرَكمدرک
• مَوْقِعموقع
• مَسْكَنمسکن

مصدر باب تفعیل

تَ + ریشه + ی: تعلیم، تعطیل، تحصیل، تعمیر. فارسی با «کردن» از آن فعل می‌سازد.

• تَمْرِينتمرین
• تَوْضِيحتوضیح
• تَحْوِيلتحویل
• تَخْفِيفتخفیف
• تَعْرِيفتعریف
• تَصْمِيمتصمیم
• تَحْصِيلتحصیل
• تَكْلِيفتکلیف
• تَعْمِيرتعمیر
• تَعْطِيلتعطیل

مصدر باب مفاعله

مُ + ریشه با «ا» پس از حرف اول: مطالعه، مسافرت، مذاکره.

• مُطَالَعَةمطالعه
• مُشَارَكَةمشارکت
• مُعَامَلَةمعامله

مصدر باب افعال

اِ + ریشه + ا: اعلام، انصاف، ارسال، اجبار.

• إِحْسَاساحساس
• إِسْلَاماسلام
• إِدَارَةاداره
• إِصْلَاحاصلاح
• إِيمَانایمان

مصدر باب تفعّل

تَ + ریشه با حرف وسط مشدّد و ضمه: تعلّم، تحمّل، تولّد، تمدّن.

• تَعَجُّبتعجب
• تَصَوُّرتصور
• تَحَمُّلتحمل
• تَمَدُّنتمدن
• تَجَمُّلتجملات
• تَفَكُّرتفکر

مصدر باب تفاعل

تَ + ریشه با «ا» پس از حرف اول: تفاوت، تعاون، تفاهم.

• تَفَاوُتتفاوت
• تَصَادُفتصادف
• تَمَاشِيتماشا
• تَعَارُفتعارف
• تَعَاوُنتعاون
• تَبَادُلتبادل

مصدر باب انفعال

اِن + ریشه: انقلاب، انفجار، انصراف.

• اِنْضِبَاطانضباط
• اِنْفِجَارانفجار
• اِنْعِكَاسانعکاس

مصدر باب افتعال

«ت» پس از حرف اول ریشه می‌آید: انتخاب (ن خ ب)، احترام (ح ر م)، اجتماع (ج م ع).

• اِشْتِهَاءاشتها
• اِمْتِحَانامتحان
• اِنْتِظَارانتظار
• اِحْتِرَاماحترام
• اِنْتِخَابانتخاب
• اِطِّلَاعاطلاعات
• اِتِّفَاقاتفاق
• اِقْتِصَاداقتصاد
• اِعْتِقَاداعتقاد
• اِنْتِقَادانتقاد

مصدر باب استفعال

اِستِ + ریشه: استفاده، استقلال، استخدام، استراحت. «است» را بردارید، ریشه می‌ماند.

• اِسْتِفَادَةاستفاده
• اِسْتِرَاحَةاستراحت
• اِسْتِقْلَالاستقلال
• اِسْتِخْدَاماستخدام
• اِسْتِعْمَاراستعمار

اسم فاعل و مفعول ابواب مزید

مُ + ستاک باب مزید: معلّم، مسافر، مستقل، متأسف.

• مُسَافِرمسافر
• مُفِيدمفید
• مُمْكِنممکن
• مُخْتَلِفمختلف
• مُبَارَكمبارک
• مُدِيرمدیر
• مُعَلِّممعلم
• مُعَطَّلمعطل
• مُوَاظِبمواظب
• مُزَخْرَفمزخرف

یای نسبت

«ی» نسبت در هر دو زبان صفت می‌سازد: علمی، عربی، ایرانی.

• عَصَبِيّعصبانی
• عِلْمِيّعلمی

قید با تنوین

تنوین نصب عربی در قیدهای فارسی مانده است: فوراً، اتفاقاً، تقریباً، حتماً.

• فَوْرًافوراً
• تَقْرِيبًاتقریباً
• حَتْمًاحتماً
• أَصْلًااصلاً
• مَثَلًامثلاً
• فِعْلًافعلاً
• لُطْفًالطفاً
• نِسْبَةنسبتاً
• اِتِّفَاقًااتفاقاً
• عَمْدًاعمداً